Ανάμεσα στο Ανήκειν και στην Αναζήτηση Ταυτότητας: Συναισθηματική Ανάπτυξη και Ταυτότητα στην Προ-εφηβεία

Κυριακή Μερτζάνη
Σχεσιακή Ψυχοθεραπεύτρια
Σύμβουλος Ανθρωπίνων Σχέσεων
Συντονίστρια Βιωματικών & Εκπαιδευτικών Ομάδων
Διευθύντρια Ψυχοθεραπευτικού & Εκπαιδευτικού Κέντρου Κοχλίας
Πρόεδρος Bridges4MentalHealth – Educational & Therapeutic Programs

---

Γιατί οι προ-έφηβοι (11–14 ετών) είναι τόσο ευάλωτοι στη βία, την ομάδα και την κοινωνική πίεση;

Η προ-εφηβεία, από τα 11 έως τα 14 χρόνια, είναι μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους ψυχολογικής και κοινωνικής μετάβασης.
Το παιδί απομακρύνεται από την παιδική ασφάλεια και αναζητά την ταυτότητά του:
Θέλει να ανήκει, να αναγνωρίζεται και ταυτόχρονα να διαφοροποιείται.

Στο πλαίσιο αυτό, η βία, η κατάχρηση αλκοόλ ή άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές δεν αποτελούν μόνο παραβατικότητα.
Συχνά γίνονται μέσο ένταξης, ένα «διαβατήριο» στην ομάδα, μια απόδειξη ότι μεγαλώνουν, μια άμυνα απέναντι στη ντροπή και την αμηχανία, συμπεριφορές οι οποίες αν δεν αναγνωριστούν έγκαιρα καταλήγουν σε ακραίες συμπεριφορές εγκληματικότητας.  Οι σχέσεις με τους συνομηλίκους λειτουργούν είτε ως προστατευτικός παράγοντας, είτε ως επιβαρυντικός για το αίσθημα του Ανήκειν, όπως δείχνει μελέτη του 2024 που συνδέει τις εμπειρίες ACE (Adverse Childhood Experiences) με μειωμένη ποιότητα σχέσεων και μεγαλύτερο ρίσκο συμπεριφοράς.

Ψυχολογικοί παράγοντες που αυξάνουν την ευαλωτότητα στην προ-εφηβεία

• ανάγκη για ταυτότητα και αναγνώριση

• φόβος αποκλεισμού

• κοινωνική συμμόρφωση

• τελετουργίες ενηλικίωσης

• αμφισβήτηση της εξουσίας

Η προ-εφηβεία είναι η ηλικία όπου το «όχι» στον ενήλικα γίνεται ταυτόχρονα και ένα «ναι» στον νέο εαυτό που προσπαθεί να διαμορφωθεί.

---

Ο ψηφιακός κόσμος ως “νέα παρέα” και ενισχυτής της βίας

Μια άλλη πρόσφατη μελέτη (Prevalence and associated factors of alcohol consumption in adolescents (2025), έδειξε ότι η έκθεση σε κοινωνική βία αυξάνει την πιθανότητα για έναρξη κατανάλωσης αλκοόλ κατά 32% σε εφήβους.

Οι νέοι μεγαλώνουν πια μέσα σε ψηφιακά μικρό-σύμπαντα.
Τα social media, τα online παιχνίδια και οι ψηφιακές κοινότητες λειτουργούν ως νέες πλατείες και παρέες.

Εκεί:

• το «φαίνομαι» μπερδεύεται με το «ανήκω»,

• η σύγκριση ενισχύει το άγχος αποδοχής,

• η εικόνα γίνεται πιο ισχυρή από το συναίσθημα.

Η καταγραφή βίαιων περιστατικών σε κινητά ενισχύει την επιθετικότητα, το βίντεο γίνεται τελετουργικό ισχύος, μέσο κοινωνικής επιβεβαίωσης, απόδειξη κυριαρχίας.

Η προ-εφηβεία ως εύφλεκτο υλικό και η βία ως απόπειρα αυτοπροσδιορισμού

Πολλά παιδιά χρησιμοποιούν τη βία για να επιβιώσουν κοινωνικά:

• «Αν δεν χτυπήσω, θα χτυπηθώ.»

• «Αν δεν δείξω δύναμη, θα εξαφανιστώ.»

• «Αν δεν ακολουθήσω την ομάδα, θα αποκλειστώ.»

Σε αυτή την ηλικία, θύτης και θύμα εναλλάσσονται εύκολα σχεδόν αυτόματα από την μια πλευρά στην άλλη. Ένα παιδί που σήμερα επιτίθεται, μπορεί να είχε υπήρξε  θύμα στο παρελθόν  ή να γίνει θύμα αύριο. Μελέτη του 2023 διαπιστώνει ότι παιδιά με εμπειρίες παιδικής κακοποίησης ή  συναισθηματικής παραμέλησης  είναι πιο πιθανό να εμπλακούν σε θυματοποίηση ή/και βία από ομότιμους τους .  Childhood maltreatment and adolescents’ peer victimization (2023)

Τα σήματα κινδύνου που συχνά αγνοούμε

Πριν η βία γίνει «ακραία συμπεριφορά», υπάρχουν προειδοποιήσεις:

• χαμηλό βλέμμα

• απόσυρση

• μυστικοπάθεια

• ξαφνική αλλαγή διάθεσης

• αυξημένη χρήση κινητού

• φόβος συγκεκριμένων παιδιών

• συχνές εντάσεις ή ξεσπάσματα

Το λάθος που κάνουν συχνά οι ενήλικες είναι να τα θεωρούν “φάσεις” ή “παιδικές καβγάδες”.

Δεν είναι έτσι.
Είναι σήματα εσωτερικής αστάθειας, όχι «κακή συμπεριφορά».

Κανένα παιδί δεν γεννιέται θύτης. Τι κρύβεται πίσω από την ομαδική επιθετικότητα;

Η βία των παιδιών δείχνει:

• εσωτερική σύγχυση

• ανάγκη για έλεγχο

• φόβο εγκατάλειψης από την ομάδα

• ανεπαρκή όρια

• απουσία ασφαλούς ενήλικα

• βαθιά προσωπική ντροπή

Η ομαδική επιθετικότητα δεν αφορά “κακά παιδιά” αλλά τραυματισμένες ανάγκες.

Η κοινωνική ευθύνη: Ένα σύστημα ενηλίκων που χρειάζεται επανεκπαίδευση

Οι ενήλικες συχνά δεν ξέρουν:

• πότε να παρέμβουν

• πώς να μιλήσουν

• πώς να προστατεύσουν το παιδί-θύμα

• πώς να καθοδηγήσουν το παιδί-θύτη χωρίς να το δαιμονοποιήσουν

Είναι βασικό να σπάσουμε τα παλιά στερεότυπα, σήμερα οι γονείς αντιμετωπίζουν  πολυπαραγοντικές συνθήκες που δικαιωματικά δεν ειναι προετοιμασμένοι να διαχειριστούν και πρέπει να είναι ξεκάθαρο ότι η  εκπαίδευση γονέων και εκπαιδευτικών δεν είναι πολυτέλεια.
Είναι βασικό μέτρο ψυχικής υγείας και πρόληψης στην κοινότητα.

Τι χρειάζονται σήμερα οι προ-έφηβοι;

• Ενήλικες που δεν φοβούνται να ακούσουν.

• Σχολεία που προλαμβάνουν αντί να τιμωρούν.

• Οικογένειες με σαφή, σταθερά όρια.

• Χώρους όπου η ευαλωτότητα δεν είναι ντροπή.

---

Ο ρόλος των ΜΜΕ: Παιδική προστασία, όχι θεαματικότητα

Τα μέσα πρέπει να αποφεύγουν:

• τη δαιμονοποίηση παιδιών

• τα σοκαριστικά βίντεο

• την υπεραπλούστευση “καλού–κακού”

Οφείλουν να προβάλλουν:

• αιτίες και λύσεις

• δομές υποστήριξης

• ασφαλή μηνύματα προς γονείς και σχολεία

Η υπεύθυνη δημοσιογραφία είναι πράξη φροντίδας.

Η προεφηβική βία είναι μήνυμα, όχι ταμπέλα

Η πρόληψη δεν γίνεται με φόβο ή απειλές.
Γίνεται με σχέση, παρουσία και λέξεις που βοηθούν τα παιδιά να αντέχουν όσα νιώθουν.

Το αλκοόλ και η επικίνδυνη συμπεριφορά δεν είναι τρόπος να μεγαλώνεις.
Είναι δείκτης ότι κάτι μέσα στο παιδί ζητά επαφή.

«Όταν ένας ενήλικας μπορεί να δει πίσω από τη συμπεριφορά ενός παιδιού, γεννιέται μια σχέση που προλαμβάνει πολύ περισσότερα από ό,τι τιμωρεί.»