Όρια, δικαιοσύνη και επανένταξη, πότε η ποινική αυστηρότητα αποτυγχάνει να προστατεύσει παιδιά και κοινωνία.
Όταν ένα παιδί διαπράττει σοβαρή πράξη βίας, η κοινωνία ζητά όρια. Το ερώτημα είναι αν τα όρια αυτά λειτουργούν προστατευτικά ή απλώς μεταθέτουν το πρόβλημα.
Η ανάγκη για όρια και λογοδοσία είναι αυτονόητη σε κάθε οργανωμένη κοινωνία. Ωστόσο, στο πεδίο της ανηλικότητας, η ποινική αντιμετώπιση δεν μπορεί να λειτουργεί με τους ίδιους όρους που εφαρμόζονται στους ενήλικες.
Το ποινικό δίκαιο ανηλίκων συγκροτήθηκε ιστορικά με διαφορετικό σκοπό, την αγωγή, την προστασία και την επανένταξη. Η στέρηση της ελευθερίας προβλέπεται ως έσχατο μέτρο, όχι ως βασικός μηχανισμός διαχείρισης της κοινωνικής ανησυχίας. Η εμπειρία δείχνει ότι η αυστηροποίηση των ποινών χωρίς ταυτόχρονη ενίσχυση των θεραπευτικών και υποστηρικτικών πλαισίων αυξάνει την πιθανότητα υποτροπής. Ο εγκλεισμός ανηλίκων σε περιβάλλοντα χωρίς ουσιαστική φροντίδα και εκπαίδευση δεν αποκαθιστά, παγιώνει τον αποκλεισμό.
Παράλληλα, η απουσία ενιαίου συστήματος παιδικής προστασίας, η υποστελέχωση των υπηρεσιών και η καθυστέρηση στη διάγνωση παιδιών που βρίσκονται σε κίνδυνο δημιουργούν ένα κενό που καλείται εκ των υστέρων να καλύψει η ποινική καταστολή. Η δικαιοσύνη, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί ως υποκατάστατο της πρόληψης. Όταν το σύστημα παρεμβαίνει μόνο αφού έχει συμβεί το ακραίο, έχει ήδη αποτύχει σε προηγούμενο στάδιο. Η προστασία της κοινωνίας και η προστασία των παιδιών δεν είναι αντικρουόμενες έννοιες. Είναι αλληλένδετες και απαιτούν πολιτικές με διάρκεια, όχι μόνο αποφάσεις υπό το βάρος του φόβου.
Ερευνητικά δεδομένα και στατιστικά για τη βία ανηλίκων στην Ελλάδα
-
Αυξημένη παραβατικότητα και συλλήψεις: Το 2024 και 2025 καταγράφηκαν σημαντικά αυξημένα περιστατικά βίας από ανηλίκους, με τον αριθμό συλλήψεων να αυξάνεται κατά περίπου 41-45% σε σχέση με προηγούμενες χρονιές.
-
Χιλιάδες ανήλικοι εμπλέκονται με τις Αρχές: Μόνο το 2025, πάνω από 9.000 παιδιά και έφηβοι απασχόλησαν τις Αρχές για σοβαρά ποινικά θέματα (κλοπές, ληστείες, ξυλοδαρμούς, διακίνηση ναρκωτικών).
-
Συλλήψεις γονέων για παραμέληση: Η αύξηση της παραβατικότητας συνοδεύεται και από υψηλές συλλήψεις γονιών για παραμέληση, υποδεικνύοντας σύνδεση περιβάλλοντος/οικογένειας με βίαιη συμπεριφορά.
Αυτά δεν είναι μόνο μεμονωμένες ειδησεογραφικές αναφορές — προέρχονται από δομημένες έρευνες δημοσιογραφίας και αστυνομικά στατιστικά που καταγράφονται με εθνικά στοιχεία στη χώρα μας.
Τι μπορούν να προσφέρουν οι ειδικοί ψυχικής υγείας;
Πρώιμη ανίχνευση και παρέμβαση
Η βία των ανηλίκων σχετίζεται συχνά με:
-
παραμέληση,
-
προβλήματα δεσμού,
-
τραύμα,
-
μαθησιακές δυσκολίες,
-
παρορμητικότητα,
-
δυσκολίες στη ρύθμιση συναισθήματος.
Συγκεκριμένες δράσεις:
-
Προγράμματα screening σε σχολεία (ατομική επιθετικότητα, θυματοποίηση, συμπτώματα κατάθλιψης/άγχους).
-
Εντοπισμός παιδιών σε early-warning groups.
-
Συνεργασία με σχολικούς ψυχολόγους/κοινωνικούς λειτουργούς.
Όσο νωρίτερα εντοπιστεί ένας παράγοντας κινδύνου, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να εξελιχθεί σε παραβατική πράξη.
Εργασία με την οικογένεια (κρίσιμος παράγοντας)
Οι έρευνες δείχνουν ότι οι οικογενειακές δυναμικές είναι από τους ισχυρότερους προβλεπτικούς παράγοντες παραβατικότητας.
Προτεινόμενες παρεμβάσεις:
-
Family Therapy (π.χ. Structural Family Therapy, Functional Family Therapy).
-
Ενίσχυση δεξιοτήτων γονέων:
-
όρια,
-
συνέπεια,
-
συναισθηματική διαθεσιμότητα,
-
επίλυση συγκρούσεων.
-
-
Παρεμβάσεις για γονεϊκή παραμέληση και ενδοοικογενειακή βία.
Οι παρεμβάσεις αυτές μειώνουν επαναλαμβανόμενη παραβατικότητα έως και 60% σύμφωνα με διεθνή στοιχεία.
Διαβάστε επίσης το Μέρος 3
Λέξεις–κλειδιά: ποινικό δίκαιο ανηλίκων, εγκλεισμός ανηλίκων, επανένταξη, δικαιώματα παιδιού
Κυριακή Μερτζάνη
Σχεσιακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ανθρωπίνων Σχέσεων
Επιστημονική Υπεύθυνη των Προγραμμάτων Πρόληψης Εκπαίδευσης και Αντιμετώπισης Κρίσεων.
Διευθύντρια του Ψυχοθεραπευτικού Εκπαιδευτικού Κέντρου Συμπληρωματικής Επιμόρφωσης ΚΟΧΛΙΑΣ
Πρόεδρος της ΓΕΦΥΨΥ.
Τηλ. Επικοινωνίας: 6981058069