Με αφορμή τις πρόσφατες αποφάσεις της Δικαιοσύνης.
Ως επαγγελματίες που εργαζόμαστε επί σειρά ετών στον χώρο της ψυχικής υγείας, της παιδικής προστασίας και της κοινωνικής φροντίδας, οφείλουμε να τοποθετηθούμε δημόσια με ευθύνη και θεσμική ακρίβεια.
Τα πρόσφατα γεγονότα που αφορούν σοβαρές πράξεις βίας από ανήλικα άτομα, και οι δικαστικές αποφάσεις που ακολούθησαν, έχουν προκαλέσει έντονη κοινωνική αναστάτωση. Είναι κατανοητό ότι τέτοια περιστατικά κινητοποιούν φόβο, θυμό και ανάγκη για άμεσες απαντήσεις. Ωστόσο, η βιασύνη και η μονοδιάστατη ερμηνεία οδηγούν συχνά σε λύσεις που επιβαρύνουν αντί να προστατεύουν.
Η ποινική ευθύνη και η ανάγκη ορίων δεν τίθενται υπό αμφισβήτηση. Εκείνο που οφείλουμε, όμως, να εξετάσουμε σοβαρά είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνονται τέτοιες ακραίες συμπεριφορές, ιδίως όταν αφορούν παιδιά και εφήβους.
Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, η ελληνική κοινωνία έχει διανύσει μια μακρά περίοδο διαδοχικών κρίσεων – οικονομικών, θεσμικών και υγειονομικών. Τα παιδιά δεν έμειναν ανεπηρέαστα· αντίθετα, υπήρξαν από τις ομάδες που επλήγησαν περισσότερο και με τρόπους συχνά αόρατους. Η φτώχεια, η ανασφάλεια, η διάρρηξη των δεσμών, η αποδυνάμωση των υποστηρικτικών δομών και η έλλειψη συνεκτικής πολιτικής παιδικής προστασίας δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένου κινδύνου.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εστίαση αποκλειστικά στην αυστηροποίηση της ποινικής αντιμετώπισης των ανηλίκων δεν συνιστά στρατηγική πρόληψης. Αντιθέτως, διεθνώς και διαχρονικά έχει αποδειχθεί ότι η καθαρά κατασταλτική λογική, ιδίως όταν εφαρμόζεται σε παιδιά, αυξάνει την πιθανότητα υποτροπής και παγιώνει τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Η αρχή του ποινικού δικαίου ανηλίκων παραμένει σαφής, προτεραιότητα έχει η αγωγή, η προστασία και η επανένταξη, όχι η τιμωρία ως αυτοσκοπός. Η στέρηση της ελευθερίας ανηλίκων οφείλει να αποτελεί έσχατο μέτρο και να συνοδεύεται από ουσιαστικές θεραπευτικές και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, όχι ως απλή αποθήκευση προβλημάτων σε κλειστά συστήματα ιδρυματοποίησης.
Ψυχοκοινωνικές ρίζες της εφηβικής βίας.
Παράλληλα, είναι αδύνατο να αγνοηθεί η δομική ανεπάρκεια του συστήματος παιδικής προστασίας στη χώρα μας.
η υποστελέχωση των υπηρεσιών στην κοινότητα,
η απουσία ενιαίων πρωτοκόλλων συνεργασίας μεταξύ φορέων,
οι καθυστερήσεις στη διάγνωση και την παροχή υποστήριξης σε παιδιά που βρίσκονται σε κίνδυνο,
η εμμονή σε ιδρυματικές μορφές φροντίδας,
καθώς και η ελλιπής εκπαίδευση και στήριξη των επαγγελματιών πρώτης γραμμής.
Επιπλέον, ο δημόσιος λόγος γύρω από τα παιδιά που ασκούν ή υφίστανται βία συχνά παραβιάζει βασικές αρχές προστασίας τους, οδηγώντας σε πρόωρη Στοχοποίηση, στιγματισμό και δευτερογενή τραυματοποίηση. Η προστασία της παιδικής ηλικίας δεν είναι μόνο νομική υποχρέωση, είναι δείκτης πολιτισμού.
Από τη θέση μας, θεωρούμε αναγκαίο να επαναφέρουμε στο επίκεντρο μια θεμελιώδη παραδοχή
δεν υπάρχουν “επικίνδυνα παιδιά” — υπάρχουν παιδιά σε κίνδυνο.
Κάθε παιδί που φτάνει σε ακραία συμπεριφορά αποτελεί ένδειξη αποτυχίας του περιβάλλοντος να αναγνωρίσει, να ακούσει και να στηρίξει έγκαιρα.
Η πραγματική πρόληψη δεν ξεκινά στο δικαστήριο. Ξεκινά στο σχολείο, στην οικογένεια, στην κοινότητα, με πολιτικές που έχουν συνέχεια, με χαρτογράφηση αναγκών, με έγκαιρη διάγνωση, με δράσεις που ενισχύουν τον δεσμό, τη συμμετοχή και την έκφραση. Εκεί όπου υπάρχουν τέτοια πλαίσια, η παραβατικότητα μειώνεται ουσιαστικά.
Η αυστηρότητα χωρίς φροντίδα δεν προστατεύει. Δημιουργεί το έδαφος για την αναπαραγωγή της βίας που υποτίθεται ότι θέλει να αποτρέψει.
Ως κοινωνία, καλούμαστε να επιλέξουμε αν θα επενδύσουμε σε μηχανισμούς που διαχειρίζονται τις συνέπειες ή σε πολιτικές που προλαμβάνουν τις αιτίες.
Με τα παιδιά, το τίμημα των επιλογών μας δεν είναι θεωρητικό. Είναι βαθιά πραγματικό. Και, αργά ή γρήγορα, επιστρέφει σε όλους μας.
Λέξεις κλειδιά: Βία ανηλίκων, παιδική προστασία, ποινικό δίκαιο ανηλίκων, εφηβική παραβατικότητα, πρόληψη βίας, ψυχική υγεία παιδιών, σχολείο και βία, επανένταξη ανηλίκων
Κυριακή Μερτζάνη
Σχεσιακή Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλος Ανθρωπίνων Σχέσεων
Επιστημονική Υπεύθυνη των Προγραμμάτων Πρόληψης Εκπαίδευσης και Αντιμετώπισης Κρίσεων.
Διευθύντρια του Ψυχοθεραπευτικού Εκπαιδευτικού Κέντρου Συμπληρωματικής Επιμόρφωσης ΚΟΧΛΙΑΣ
Πρόεδρος της ΓΕΦΥΨΥ.